Tej rangi wystawy poświęconej „sztuce królewskiej” nie było dotąd w Polsce. Dorobek rodzimego muzealnictwa, jeśli idzie o prezentację zabytków związanych z wolnomularstwem jest zresztą mniej niż skromny ; z przyczyn natury politycznej (akcji radnych LPR w Sejmiku Województwa Wielkopolskiego) upadł niedawno projekt powołania Muzeum Oświecenia i Wolnomularstwa w zespole pałacowo-parkowym w Dobrzycy . W tej sytuacji inicjatywa Muzeum Okręgowe w Toruniu, kierowanego od 2007 roku przez dra Marka Rubnikowicza, zasługuje na szczególne uznanie. Publiczność polska – jak również zagraniczni turyści licznie odwiedzający miasto Mikołaja Kopernika – zyskała sposobność zapoznania się nie tylko z przechowywaną – i stale powiększaną - kolekcją własną masoników toruńskiej placówki (w liczbie ponad 120 obiektów), lecz także z kilkuset zabytkami wypożyczonymi z Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Historycznego miasta Warszawy, Archiwum Głownego Akt Dawnych, a także od osób prywatnych. Dzięki szczodrości osób i instytucji, oraz zaangażowaniu p. Aleksandry Mierzejewskiej, kuratora wystawy z ramienia toruńskiego Muzeum, powstała na trzech kondygnacjach tzw. Domu Eskenów przy ul. Łaziennej 16, ekspozycja bogata, na wysokim poziomie artystycznym i ważka pod względem poznawczym. Scenariusz wystawy, a także tekst pięknego katalogu-albumu, towarzyszącego wystawie, powstał przy współpracy z dwoma warszawskimi historykami, profesorem Tadeusz Cegielskim z Uniwersytetu Warszawskiego oraz starszym kustoszem Krzysztofem Załęskim, emerytowanym pracownikiem Muzeum Narodowego w Warszawie. Można więc powiedzieć, że wystawa stanowi wspólne dzieło obu stolic: pomorskiej i mazowieckiej!
Zrządzeniem Opatrzności, niewątpliwie, stało się tak, że gotycki Dom Eskenów sąsiaduje przy ulicy Łaziennej (por. fot.: 1, 1a, 2, 2a) z kamienicą należącą ongiś do największej i najstarszej loży w Toruniu „Zum Bienenkorb” („Pod Ulem), erygowanej w 1793 roku, kamienicą stanowiącą aktualnie siedzibę diecezji… Na czas wystawy w podziemiach Domu Eskenów znalazła schronienie inna świątynia wolnomularska. Przeniesiona tu została z… Beskidu Niskiego, gdzie na co dzień gości w domu Aleksandra Kalinowskiego, torunianina z urodzenia, który też zaprojektował jej wyposażenie (fot. 3), wykonane przez artystę-rzeźbiarza, absolwenta szkoły Kenara i krakowskiej ASP, Janusza Krauze. Przeniesionej z gór świątyńce towarzyszy stylowo zrekonstruowana przez muzealnego plastyka, Tomasza Pietrzyka, Izba Rozmyślań (fot. 4) wraz z przedlożą udekorowaną m.in. fotogramami wnętrz słynnej biblioteki masońskiej w Ciążeniu nad Wartą. Artysta plastyk Tomasz Pietrzyk z jednej strony oraz archeolog, konserwator zabytków i kolekcjoner Aleksander Kalinowski, z drugiej, to cisi bohaterowie całego przedsięwzięcia. Pierwszy z racji znakomitej oprawy plastycznej wystawy, plakatu i banerów reklamowych zdobiących budynki muzealne (nie wyłączając staromiejskiego Ratusza i zabytkowego tramwaju, por. foto 5, 6), drugi jako projektant wielu obiektów – obok wyposażenia loży także okolicznościowych szkieł masońskich – ofiarowanych Muzeum, bądź też wypożyczonych na wystawę.
Główna część wystawy wypełnia obszerny parter Domu Eskenów (por. fot. 7 – 11), a także piętro zabytkowego budynku. Parter poświęcony został, po pierwsze informacji na temat wolnomularstwa spekulatywnego: jego genezy i rozlicznych historycznych funkcji, przede wszystkim zaś masonerii polskiej XVIII i początku XIX wieku. Temat dokumentują nie tylko najwyższej artystycznej próby utensylia lożowe i regalia (np. młotki, haftowane fartuchy, szarfy, odznaki i tzw. klejnoty urzędników lożowych), lecz także oryginalne portrety wybitnych postaci związanych z oświeceniową masonerią: króla Stanisława Augusta, Jana Henryka Dąbrowskiego, Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, ks. Adama Jerzego Czartoryskiego, Stanisława Kostki Potockiego, ks. kanonika Dłuskiego – dwóch ostatnich przedstawionych w pełnym wolnomularskim rynsztunku. Niezwykle piękny fotel czcigodnego loży (fot. 9), czy grafika z końca 1813 roku przedstawiająca warszawską loże żałobną zbudowaną dla uczczenia poległego w Bitwie Narodów pod Lipskiem brata-wolnomularza, ks. Józefa Poniatowskiego, to tylko przykłady zabytków prezentowanych w tej części wystawy.
Górna kondygnacja poświecona została wolnomularstwu toruńskiemu, a także masonerii polskiej międzywojnia i okresu po jej odrodzeniu na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Obejrzymy tu zarówno dziewiętnastowieczne portrety czcigodnych loży „Pod Ulem” (fot. 12), jak i cudem zachowane regalia warszawskiej loży „Wolność Przywrócona”, używane w latach 1920-1938. Uwagę zwiedzających przyciągają tu również liczne dokumenty, w tym dyplomy, a zwłaszcza szkła lożowe z kolekcji Aleksandra Kalinowskiego (fot. 13), wśród nich unikalna seria okolicznościowych pucharów zaprojektowanych przez Kalinowskiego i wykonanych w hucie szkła w Krośnie, czy wreszcie dwie rzeźby w drewnie autorstwa Janusza Krauze, symbolizujące kolumny Boaz i Jakin, strzegące wejścia do świątyni Salomona. Dokładne zapoznanie się z całą ekspozycją zabiera – zdaniem zwiedzających - od dwóch do trzech godzin. To czas poświęcony zapomnianemu dziś w dużym stopniu fenomenowi kulturowemu „sztuki królewskiej’, który także w Polsce zajmował poczesne miejsce tak w sercach, jak i umysłach; stał się częścią życia wybitnych jednostek, ale i zwykłych śmiertelników.
Dopełnienie wystawy stanowi starannie wydany, wspomniany tu już katalog zat. Pamiątki wolnomularskie. Katalog zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu (Toruń 2008), przy udziale Urzędu Miasta Torunia oraz prywatnych sponsorów (fot. 15). Książka zawiera ok. 120 ilustracji barwnych wraz z dokładnym opisem zabytków, a także teksty wprowadzające: Polubić wolnomularstwo Tadeusza Cegielskiego oraz Loże wolnomularskie w Toruniu i Zarys historii zbioru „masoników” w Muzeum Okręgowym w Toruniu autorstwa kuratora wystawy, Aleksandry Mierzejewskiej. Teksty z tej części katalogu przełożone zostały na język angielski, co niewątpliwie podwyższa rangę całej publikacji. Dziełko dopełniają indeksy oraz: Słownik podstawowych symboli pojęć wolnomularskich, Uroczyste skróty masońskie – opracowane przez Aleksandrę Mierzejewską.
Wystawa czynna jest przez sześć dni w tygodniu, bez poniedziałków, w godzinach od 10.00 do 16.00. W środy wstęp do Muzeum jest bezpłatny. Informacje na temat wystawy (wraz z fotosami), a także bogatych zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu znaleźć można na stronach internetowych: www.muzeum.torun.pl/portal
*
W dniach od 20 do 21 lutego odbędzie się w murach toruńskiego Muzeum, przy Rynku Staromiejskim 1 (ratusz) konferencja naukowa zat. „Sztuka królewska” i Muzy. Obecność wolnomularstwa i jego idei w kulturze polskiej i powszechnej. Organizatorami konferencji są: Muzeum Okręgowe w Toruniu oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego.
Warszawa, 18 października 2008 r.
Tadeusz Cegielski
Przypisy
(1) Jeśli pominąć wolnomularskie „akcenty” przemycane przez twórców wystaw organizowanych przez Muzeum Narodowe i Muzeum Teatru w Warszawie, wspomnieć trzeba wartościową wystawę zorganizowaną w 1995 roku przez Muzeum Okręgowe w Tarnowie, a która w lipcu tegoż roku zagościła – przy olbrzymiej frekwencji - na trzy tygodnie w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, powiększona m.in. o eksponaty wypożyczone z Muzeum Narodowego i Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Inicjatorem warszawskiej ekspozycji był b. dyrektor PME, Jan Suliga.
(2) Por. Jan Pasterz, Awantura o Dobrzycę, „Ars Regia”, rok X: 2007/2008, nr 17, s. 289-291.
Zrządzeniem Opatrzności, niewątpliwie, stało się tak, że gotycki Dom Eskenów sąsiaduje przy ulicy Łaziennej (por. fot.: 1, 1a, 2, 2a) z kamienicą należącą ongiś do największej i najstarszej loży w Toruniu „Zum Bienenkorb” („Pod Ulem), erygowanej w 1793 roku, kamienicą stanowiącą aktualnie siedzibę diecezji… Na czas wystawy w podziemiach Domu Eskenów znalazła schronienie inna świątynia wolnomularska. Przeniesiona tu została z… Beskidu Niskiego, gdzie na co dzień gości w domu Aleksandra Kalinowskiego, torunianina z urodzenia, który też zaprojektował jej wyposażenie (fot. 3), wykonane przez artystę-rzeźbiarza, absolwenta szkoły Kenara i krakowskiej ASP, Janusza Krauze. Przeniesionej z gór świątyńce towarzyszy stylowo zrekonstruowana przez muzealnego plastyka, Tomasza Pietrzyka, Izba Rozmyślań (fot. 4) wraz z przedlożą udekorowaną m.in. fotogramami wnętrz słynnej biblioteki masońskiej w Ciążeniu nad Wartą. Artysta plastyk Tomasz Pietrzyk z jednej strony oraz archeolog, konserwator zabytków i kolekcjoner Aleksander Kalinowski, z drugiej, to cisi bohaterowie całego przedsięwzięcia. Pierwszy z racji znakomitej oprawy plastycznej wystawy, plakatu i banerów reklamowych zdobiących budynki muzealne (nie wyłączając staromiejskiego Ratusza i zabytkowego tramwaju, por. foto 5, 6), drugi jako projektant wielu obiektów – obok wyposażenia loży także okolicznościowych szkieł masońskich – ofiarowanych Muzeum, bądź też wypożyczonych na wystawę.
Główna część wystawy wypełnia obszerny parter Domu Eskenów (por. fot. 7 – 11), a także piętro zabytkowego budynku. Parter poświęcony został, po pierwsze informacji na temat wolnomularstwa spekulatywnego: jego genezy i rozlicznych historycznych funkcji, przede wszystkim zaś masonerii polskiej XVIII i początku XIX wieku. Temat dokumentują nie tylko najwyższej artystycznej próby utensylia lożowe i regalia (np. młotki, haftowane fartuchy, szarfy, odznaki i tzw. klejnoty urzędników lożowych), lecz także oryginalne portrety wybitnych postaci związanych z oświeceniową masonerią: króla Stanisława Augusta, Jana Henryka Dąbrowskiego, Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, ks. Adama Jerzego Czartoryskiego, Stanisława Kostki Potockiego, ks. kanonika Dłuskiego – dwóch ostatnich przedstawionych w pełnym wolnomularskim rynsztunku. Niezwykle piękny fotel czcigodnego loży (fot. 9), czy grafika z końca 1813 roku przedstawiająca warszawską loże żałobną zbudowaną dla uczczenia poległego w Bitwie Narodów pod Lipskiem brata-wolnomularza, ks. Józefa Poniatowskiego, to tylko przykłady zabytków prezentowanych w tej części wystawy.
Górna kondygnacja poświecona została wolnomularstwu toruńskiemu, a także masonerii polskiej międzywojnia i okresu po jej odrodzeniu na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Obejrzymy tu zarówno dziewiętnastowieczne portrety czcigodnych loży „Pod Ulem” (fot. 12), jak i cudem zachowane regalia warszawskiej loży „Wolność Przywrócona”, używane w latach 1920-1938. Uwagę zwiedzających przyciągają tu również liczne dokumenty, w tym dyplomy, a zwłaszcza szkła lożowe z kolekcji Aleksandra Kalinowskiego (fot. 13), wśród nich unikalna seria okolicznościowych pucharów zaprojektowanych przez Kalinowskiego i wykonanych w hucie szkła w Krośnie, czy wreszcie dwie rzeźby w drewnie autorstwa Janusza Krauze, symbolizujące kolumny Boaz i Jakin, strzegące wejścia do świątyni Salomona. Dokładne zapoznanie się z całą ekspozycją zabiera – zdaniem zwiedzających - od dwóch do trzech godzin. To czas poświęcony zapomnianemu dziś w dużym stopniu fenomenowi kulturowemu „sztuki królewskiej’, który także w Polsce zajmował poczesne miejsce tak w sercach, jak i umysłach; stał się częścią życia wybitnych jednostek, ale i zwykłych śmiertelników.
Dopełnienie wystawy stanowi starannie wydany, wspomniany tu już katalog zat. Pamiątki wolnomularskie. Katalog zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu (Toruń 2008), przy udziale Urzędu Miasta Torunia oraz prywatnych sponsorów (fot. 15). Książka zawiera ok. 120 ilustracji barwnych wraz z dokładnym opisem zabytków, a także teksty wprowadzające: Polubić wolnomularstwo Tadeusza Cegielskiego oraz Loże wolnomularskie w Toruniu i Zarys historii zbioru „masoników” w Muzeum Okręgowym w Toruniu autorstwa kuratora wystawy, Aleksandry Mierzejewskiej. Teksty z tej części katalogu przełożone zostały na język angielski, co niewątpliwie podwyższa rangę całej publikacji. Dziełko dopełniają indeksy oraz: Słownik podstawowych symboli pojęć wolnomularskich, Uroczyste skróty masońskie – opracowane przez Aleksandrę Mierzejewską.
Wystawa czynna jest przez sześć dni w tygodniu, bez poniedziałków, w godzinach od 10.00 do 16.00. W środy wstęp do Muzeum jest bezpłatny. Informacje na temat wystawy (wraz z fotosami), a także bogatych zbiorów Muzeum Okręgowego w Toruniu znaleźć można na stronach internetowych: www.muzeum.torun.pl/portal
*
W dniach od 20 do 21 lutego odbędzie się w murach toruńskiego Muzeum, przy Rynku Staromiejskim 1 (ratusz) konferencja naukowa zat. „Sztuka królewska” i Muzy. Obecność wolnomularstwa i jego idei w kulturze polskiej i powszechnej. Organizatorami konferencji są: Muzeum Okręgowe w Toruniu oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego.
Warszawa, 18 października 2008 r.
Tadeusz Cegielski
Przypisy
(1) Jeśli pominąć wolnomularskie „akcenty” przemycane przez twórców wystaw organizowanych przez Muzeum Narodowe i Muzeum Teatru w Warszawie, wspomnieć trzeba wartościową wystawę zorganizowaną w 1995 roku przez Muzeum Okręgowe w Tarnowie, a która w lipcu tegoż roku zagościła – przy olbrzymiej frekwencji - na trzy tygodnie w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, powiększona m.in. o eksponaty wypożyczone z Muzeum Narodowego i Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Inicjatorem warszawskiej ekspozycji był b. dyrektor PME, Jan Suliga.
(2) Por. Jan Pasterz, Awantura o Dobrzycę, „Ars Regia”, rok X: 2007/2008, nr 17, s. 289-291.